Sosyal çevrəsi nə qədər genişdirsə, bir o qədər saxtadır…!

Sosial mediada belə bir fikir qarşıma çıxdı, bir insan nə qədər saxtadırsa, sosyal çevrəsi o qədər genişdir. Altından bu fikrin, Dunbar prinsipi yazılıb. Nədir deyə düşünücə, aramaya başladım. Bölüşürəm sizlə də, mən öyrənirəm, siz də öyrənin.

Dunbar prinsipi/qaydası, insanın sosial münasibətlərinin müəyyən təbii həddi olduğunu izah edən nəzəriyyədir.

Dunbar prinsipi nədir?

Britaniyalı antropoloq Robin Dunbar irəli sürüb ki, insan beyni eyni anda yalnız məhdud sayda insanla mənalı və davamlı sosial münasibət saxlaya bilir. Ən məşhur rəqəm təxminən 150 nəfərdir və buna Dunbar sayı (Dunbar’s number) deyilir.

Amma məsələ təkcə 150 nəfərdən ibarət deyil. Münasibətlər adətən qat-qat qurulur:

5 nəfər — ən yaxın insanlar; ailə, çox yaxın dostlar.

15 nəfər — yaxın dost və güvəndiyin insanlar.

50 nəfər — kifayət qədər yaxın sosial çevrə.

150 nəfər — münasibətini aktiv şəkildə saxlaya bildiyin geniş çevrə.

500 nəfər — tanışlar.

1500 nəfər — adını/üzünü tanıya bildiyin insanlar.

Əsas fikir budur ki, münasibətin sayı artdıqca onun dərinliyi azalır, çünki insanın vaxtı, diqqəti və emosional enerjisi məhduddur.

Niyə maraqlıdır?

Məsələn, sosial şəbəkədə 5.000 insanla əlaqən ola bilər. Amma onların hamısı real sosial çevrən deyil. Dunbarın yanaşmasına görə, böhran vəziyyətində kimə zəng edə biləcəyin daha vacib göstəricidir. 5.000 nəfər səni tanıya bilər, amma 5–15 nəfər səni həqiqətən tanıya bilər.

Bu prinsip biznes və idarəetmədə də maraqlıdır. Şirkət və ya təşkilat böyüdükcə insanlar artıq bir-birlərini şəxsən tanımırlar. Nəticədə etibarın yerini prosedurlar, qaydalar, iyerarxiya və nəzarət mexanizmləri almağa başlayır.

Dunbar prinsipindən çıxan ən maraqlı nəticələrdən biri belə ifadə edilə bilər:

Sosial kapitalın böyüklüyü neçə nəfəri tanımağınla deyil, neçə münasibəti həqiqətən qoruyub saxlaya bilməyinlə ölçülür.

Bir detal da vacibdir: 150 sehrli və hamı üçün dəyişməz rəqəm deyil. Dunbar bunu orta statistik koqnitiv hədd kimi irəli sürür; fərdlər və şərait arasında fərqlər ola bilər.

Daha maraqlı tərəfi odur ki, insanların sosial münasibətləri təbəqələr şəklində qurulur. Robin Dunbarın sosial-beyin hipotezinə görə, münasibətlərin sayı artdıqca onların emosional yaxınlığı və əlaqə tezliyi azalır.

Ən maraqlı fikir: yaxınlıq vaxt tələb edir

Dunbarın nəzəriyyəsində əsas məsələ “neçə nəfər tanıyırsan?” yox, “kimə nə qədər vaxt ayıra bilirsən?” sualıdır.

Münasibəti qorumaq üçün vaxt və emosional enerji lazımdır. Buna görə də 5 nəfərlə çox dərin münasibət saxlamaq mümkündür, amma eyni intensivliyi 150 nəfərə tətbiq etmək praktik olaraq mümkün deyil. Münasibətə yatırılan vaxt azaldıqca yaxınlıq da azalır.

Kontakt tezliyi də təbəqələri müəyyən edir

Araşdırmalarda bu təbəqələr təxminən belə fərqlənir:

• 5 nəfər — həftəlik və ya daha sıx əlaqə
• 15 nəfər — təxminən aylıq əlaqə
• 50 nəfər — daha seyrək
• 150 nəfər — ən azı ildə bir dəfə əlaqədə olduğun sosial çevrə

Bunlar yenə də dəqiq qaydalar deyil, orta statistik nümunələrdir.

Davamı 2-ci məqaləmdə olacaq…