Dekartın şübhəsi!

Rene Dekartın şübhəsi adi tərəddüd və ya ümidsiz skeptisizm deyil. Bu, tamamilə etibarlı biliyə çatmaq üçün istifadə edilən düşüncə üsuludur. Dekartın məqsədi hər şeyi inkâr etmək yox, şübhə doğuran inancları müvəqqəti kənara qoyaraq şübhə edilməsi mümkün olmayan ilkin həqiqəti tapmaq idi.Onun əsas sualı belədir:“Bildiyim şeylərin içində tamamilə əmin ola biləcəyim nə var?”Metodik şübhə nədir?Dekartın yanaşması metodik şübhə adlanır. O, şübhəni məqsəd kimi deyil, həqiqətə çatmaq üçün vasitə kimi istifadə edir.Bir səbət almanın içində çürük almaların olduğunu düşünək. Hansının sağlam, hansının çürük olduğunu bilmədiyimiz üçün bütün almaları səbətdən çıxarıb bir-bir yoxlamaq lazımdır. Dekart da insanın inanclarına belə yanaşır: əvvəlcə bütün inancları müvəqqəti olaraq şübhə altına alır, sonra etibarlı olanları yenidən qəbul edir.Bu metodun əsas qaydası belədir:Əgər bir fikir haqqında ən kiçik şübhə ehtimalı varsa, onu tam etibarlı bilik kimi qəbul etmək olmaz.Şübhənin mərhələləri1. Duyğulara şübhəİnsan dünyanı əsasən görmə, eşitmə, toxunma və digər duyğular vasitəsilə tanıyır. Lakin duyğular bəzən bizi aldadır:uzaqdakı əşya olduğundan kiçik görünür;düz çubuq suyun içində əyri görünür;qaranlıqda bir əşyanı insan hesab edə bilərik;ilğım bizə olmayan suyu göstərir.Dekart belə düşünür: duyğular bizi bir dəfə aldadıbsa, onlara tam və qeyd-şərtsiz etibar etmək olmaz.Amma bu, gördüyümüz hər şeyin mütləq yalan olması demək deyil. Sadəcə duyğu məlumatının qəti biliyin təməli olmaq üçün yetərincə etibarlı olmadığını göstərir.2. Yuxu arqumentiDekart daha radikal sual verir:“Mən hazırda oyaq olduğumu necə dəqiq bilirəm?”Yuxuda olduğumuz zaman gördüklərimizi çox vaxt gerçək hesab edirik. Qaçdığımızı, danışdığımızı, insanlarla görüşdüyümüzü düşünürük. Yalnız oyandıqdan sonra bunun yuxu olduğunu anlayırıq.Bəs hazırda yaşadığımızı düşündüyümüz dünya da çox inandırıcı bir yuxu ola bilməzmi?Dekart bununla demək istəyir ki, insan müəyyən anda oyaqlıqla yuxunu ayırmaq üçün tam qüsursuz bir meyara malik olmaya bilər. Buna görə də:bədənimizin mövcudluğuna;qarşımızdakı əşyalara;ətrafımızdakı dünyayaşübhə etmək nəzəri olaraq mümkündür.Bununla belə, yuxuda gördüyümüz mürəkkəb şeylər sadə elementlərdən yaranır. Məsələn, yuxudakı bir ev real dünyada gördüyümüz rəng, forma və ölçülərin birləşməsidir. Buna görə Dekart əvvəlcə riyaziyyat kimi sadə həqiqətlərin şübhədən kənarda qala biləcəyini düşünür.3. Riyazi həqiqətlərə şübhəİstər yuxuda olaq, istərsə də oyaq, “iki üstəgəl üç beş edir” kimi riyazi həqiqətlər doğru görünür. Lakin Dekart şübhəni son həddə çatdırmaq üçün riyaziyyatı da sorğulayır.İnsan hesablayarkən səhv edə bilər. Üstəlik, bizim düşüncə sistemimiz elə qurulmuş ola bilər ki, ən aydın görünən məsələlərdə belə yanılırıq.Bu mərhələdə Dekart “aldadıcı Tanrı” ehtimalını müzakirə edir. Ancaq xeyirxah Tanrının insanı davamlı aldatmasının uyğun görünmədiyini düşünərək daha məşhur bir fərziyyəyə keçir.4. Şər cin fərziyyəsiDekart təsəvvür edir ki, fövqəladə qüdrətli və hiyləgər bir varlıq — şər cin — bütün düşüncələrimizi idarə edir və bizi daim aldadır.Bəlkə:xarici dünya mövcud deyil;bədənimiz yoxdur;riyazi hesablamalarımız yanlışdır;bütün xatirələrimiz saxtadır;gerçək hesab etdiyimiz hər şey zehnimizdə yaradılmış görüntüdür.Bu, Dekartın həqiqətən belə bir varlığa inandığı mənasına gəlmir. Şər cin düşüncə təcrübəsidir. Məqsəd şübhəni mümkün olan ən yüksək səviyyəyə çatdırmaqdır.Şübhə edilməyən həqiqət: “Düşünürəmsə, mövcudam”Dekart hər şeydən şübhə etdikdən sonra mühüm bir nəticəyə gəlir: məni kimsə aldadırsa belə, aldadılan və düşünən bir “mən” mövcud olmalıdır.Xarici dünya yalan ola bilər. Bədənim haqqında yanılmış ola bilərəm. Ancaq şübhə etdiyim anda şübhə edən bir şüurun mövcudluğunu inkâr edə bilmərəm.Dekartın məşhur ifadəsi buradan yaranır:Cogito, ergo sum — Düşünürəmsə, deməli, mövcudam.Bu fikir məntiqi nəticədən daha çox birbaşa özünüdərkdir. İnsan “mən mövcud deyiləm” deyərkən belə düşünür. Düşünmək isə düşünən varlığın mövcudluğunu göstərir.Buradakı “düşünmək” yalnız məntiqi təfəkkür demək deyil. Dekart üçün bunlar da düşüncəyə daxildir:şübhə etmək;inanmaq;inkâr etmək;təsəvvür etmək;istəmək;hiss etmək;qorxmaq.Beləliklə, Dekartın tapdığı ilk qəti həqiqət fiziki bədən deyil, düşünən şüurun mövcudluğudur.“Mən” nədir?Dekart bu nəticədən sonra özünü “düşünən şey” kimi müəyyənləşdirir. Latınca buna res cogitans deyilir.İnsan öz bədəninin mövcudluğuna şübhə edə bilər, amma düşünən şüuruna şübhə edə bilməz. Bu yanaşma Dekartın məşhur ruh–bədən dualizminin əsasını qoyur:ruh və ya zehin — düşünən, qeyri-maddi varlıqdır;bədən — məkanda yer tutan maddi varlıqdır.Dekarta görə, zehinlə bədən bir-birindən fərqli mahiyyətlər olsa da, insanda qarşılıqlı əlaqədədir.Aydın və seçik ideyalar“Cogito”nun doğruluğu insana son dərəcə aydın və seçik görünür. Dekart buradan ümumi bilik meyarı çıxarır:Aydın və seçik şəkildə dərk etdiyim şeylər doğrudur.“Aydın” fikir şüura birbaşa və canlı şəkildə görünən fikirdir. “Seçik” fikir isə başqa fikirlərlə qarışdırılmayan, sərhədləri dəqiq olan fikirdir.Lakin burada problem yaranır: əgər şər cin bizi aldada bilərsə, aydın və seçik ideyaların doğruluğuna necə zəmanət verə bilərik?Tanrının roluDekart düşüncəsində Tanrı sadəcə dini anlayış deyil, biliyin etibarlılığını təmin edən əsas həlqədir. O, insan zehnində sonsuz və mükəmməl varlıq ideyasının olduğunu bildirir. Məhdud və qeyri-mükəmməl insanın bu ideyanı təkbaşına yarada bilməyəcəyini irəli sürərək Tanrının mövcudluğu nəticəsinə gəlir.Dekarta görə:Tanrı mükəmməldir;aldatmaq qüsur və zəiflikdir;mükəmməl Tanrı sistemli şəkildə insanı aldatmaz;buna görə aydın və seçik şəkildə dərk etdiyimiz həqiqətlərə etibar edə bilərik.Beləliklə, Dekart əvvəlcə düşünən “mən”in, sonra Tanrının, daha sonra isə xarici dünyanın mövcudluğunu əsaslandırmağa çalışır.Xarici dünyaya necə qayıdır?İnsan özündən asılı olmadan yaranan duyğular yaşayır. Məsələn, istəməsə də səs eşidir və ya işıq görür. Dekart düşünür ki, bu duyğuların müəyyən xarici səbəbi olmalıdır.Xeyirxah Tanrı bizdə xarici dünyanın mövcud olduğuna güclü təbii inam yaradıbsa, bütün bu təsəvvürün tamamilə yalan olması Tanrının aldadıcı olması demək olardı. Buna görə Dekart maddi dünyanın mövcudluğunu qəbul edir.Ancaq duyğular bizə dünyanı həmişə olduğu kimi göstərmir. Duyğuların əsas funksiyası elmi həqiqəti çatdırmaq deyil, bədənimiz üçün faydalı və zərərli olanı bildirməkdir.Dekart həqiqi skeptik idimi?Tam mənada yox. Skeptik insan qəti biliyin mümkün olmadığını düşünə bilər. Dekart isə şübhədən biliyi dağıtmaq üçün deyil, onu daha möhkəm təməl üzərində qurmaq üçün istifadə edirdi.Onun yolu belədir:flowchart TD A[“Bütün inancları şübhə altına almaq”] –> B[“Duyğular və xarici dünya”] B –> C[“Yuxu və şər cin ehtimalı”] C –> D[“Şübhə edən şüurun mövcudluğu”] D –> E[“Düşünürəmsə, mövcudam”] E –> F[“Biliyi yenidən qurmaq”]Buna görə Dekartın mövqeyi metodik skeptisizm, nəticəsi isə rasionalist bilik nəzəriyyəsidir.Dekartın şübhəsinə edilən tənqidlər“Cogito” artıq “mən”i fərz edirmi?Bəzi filosoflar bildirirlər ki, “düşünürəm” demək artıq düşünən sabit bir “mən”in mövcudluğunu əvvəlcədən qəbul edir. Bəlkə yalnız “düşüncə baş verir” demək mümkündür, amma bundan davamlı şəxsiyyətə malik “mən” nəticəsi çıxmır.Tanrının sübutu mübahisəlidirDekartın Tanrının mövcudluğuna dair arqumentləri hamı tərəfindən qəbul edilmir. Əgər Tanrının mövcudluğu sübut olunmasa, aydın və seçik ideyaların etibarlılığı da sual altında qala bilər.Dekart dairəsiTənqidçilər burada məntiqi dairə olduğunu deyirlər:Dekart Tanrını sübut etmək üçün aydın və seçik ideyalara güvənir;aydın və seçik ideyaların doğruluğunu təmin etmək üçün isə Tanrıya müraciət edir.Bu problem fəlsəfə tarixində “Dekart dairəsi” adlanır.Ruh və bədənin əlaqəsiƏgər ruh qeyri-maddi, bədən isə maddidirsə, onlar bir-birinə necə təsir edir? Maddi olmayan düşüncə maddi bədəni necə hərəkətə gətirir? Dekartın dualizmi bu suala tam qənaətbəxş cavab vermədiyi üçün çox tənqid olunub.Müasir dövrdə əhəmiyyətiDekartın şübhəsi bu gün də aktualdır. Sosial şəbəkələr, süni intellektlə hazırlanmış görüntülər, dezinformasiya və manipulyasiya dövründə gördüyümüz hər şeyi dərhal doğru hesab etmək təhlükəlidir.Dekartın yanaşması bizə öyrədir ki:məlumatın mənbəyini yoxlayaq;duyğu və ilk təəssüratla kifayətlənməyək;öz inanclarımızı da sorğulayaq;şübhəni nihilizmə deyil, araşdırmaya çevirək;qəti faktla ehtimalı bir-birindən ayıraq.Lakin hər şeydən sonsuz şübhələnmək insanı qərarsız vəziyyətə sala bilər. Buna görə sağlam Dekart şübhəsi “heç nəyə inanmamaq” deyil, inanmaq üçün əsas tələb etməkdir.Qısa nəticəDekart bütün bilikləri sarsılmaz təməl üzərində qurmaq istəyirdi. Bunun üçün duyğulardan, yuxudan, riyazi həqiqətlərdən və hətta xarici dünyanın mövcudluğundan şübhələndi. Sonda şübhənin özünün şübhə edən bir varlığın mövcudluğunu sübut etdiyini gördü:Hər şeydən şübhə edə bilərəm, amma şübhə etdiyim anda mövcud olduğumdan şübhə edə bilmərəm.Dekartın şübhəsinin mahiyyəti budur: həqiqətə çatmaq üçün əvvəlcə həqiqət hesab etdiklərimizi cəsarətlə sorğulamaq.