Elm çoxlu müşahidələrdən ümumi qanun çıxarmaqla deyil, fərziyyələr irəli sürüb onları sərt şəkildə sınamaqla irəliləyir. Bu sözləri Popper deyəndə, elmdə yeni bir cığırı açdı. Davam edək, Popper xüsusilə induksiyanın elmi nəzəriyyələri məntiqi olaraq əsaslandıra bilmədiyini düşünürdü.

Belə ki, 1. Popper induksiyaya niyə etiraz edir?

Məsələn:

1-ci qu quşu ağdır.

2-ci qu quşu ağdır.

3-cü qu quşu ağdır.

…

10 000-ci qu quşu da ağdır.

İnduktiv yanaşma deyir:

Deməli, bütün qu quşları ağdır.

Popper deyir: xeyr, bu nəticə məntiqi olaraq çıxmır.

Çünki 10 min, hətta 10 milyon ağ qu quşu görməyimiz növbəti qu quşunun da ağ olmasını məcburi etmir. Bir dənə qara qu quşu ümumi “bütün qu quşları ağdır” iddiasına zidd olacaq. Bu, onun Hume-dan qəbul etdiyi induksiya probleminin əsas məqamıdır.

Bəs Popper nə təklif edir?

Burada deduksiya ön plana keçir.

Tutaq ki, alim belə bir fərziyyə irəli sürür:

H: Bütün metallar qızdırıldıqda genişlənir.

Sonra bundan konkret nəticə çıxarır:

Əgər bu nəzəriyyə doğrudursa, bu metal çubuğu qızdıranda o genişlənməlidir.

Bu artıq deduksiyadır:

Ümumi nəzəriyyə → konkret proqnoz

Sonra təcrübə aparılır.

Əgər çubuq genişlənməsə?

Onda:

Nəzəriyyə → “çubuq genişlənməlidir”
Təcrübə → “çubuq genişlənmədi”
Deməli, nəzəriyyədə problem var.

Bu məntiqi struktur modus tollens adlanır və Popper üçün çox vacibdir.

Kiçik xatırlatma edim, nədir induksiya, nədir deduksiya?

İnduksiya — xüsusidən ümumiyə

Bir neçə konkret müşahidədən çıxış edib ümumi nəticəyə gəlirsən.

Məsələn:

• Bu qu quşu ağdır.
• O qu quşu da ağdır.
• Gördüyüm bütün qu quşları ağdır.
• Deməli, bütün qu quşları ağdır.

Bu, induktiv düşüncədir.

Amma nəticə 100% qəti deyil. Çünki sabah qara qu quşu görə bilərsən. Yəni induksiya ehtimal yaradır.

Deduksiya — ümumidən xüsusiyə

Əvvəlcədən bildiyin ümumi qaydanı konkret hadisəyə tətbiq edirsən.

Məsələn:

• Bütün insanlar ölümlüdür.
• Sokrat insandır.
• Deməli, Sokrat ölümlüdür.

Bu, deduktiv düşüncədir.

Əgər başlanğıcdakı qaydalar doğrudursa və məntiq düzgün qurulubsa, nəticə də mütləq doğru olur.

Fərqi belə yadda saxla:

İnduksiya:

Faktlar → nümunə → ümumi qayda

Deduksiya:

Ümumi qayda → konkret hal → nəticə

Məsələn, elm çox vaxt induksiya ilə müşahidələrdən nəzəriyyə və hipotezlər formalaşdırır, sonra həmin nəzəriyyədən deduksiya ilə konkret proqnozlar çıxarır.

falsifikasiya

Popperin məşhur ideyası falsifikasiyadır — Azərbaycan dilində təxminən “yanlışlığının göstərilməsi / təkzib edilə bilməsi”.

Onun fikrincə, yaxşı elmi nəzəriyyə elə nəzəriyyədir ki, onu səhv çıxara biləcək mümkün müşahidə və ya təcrübə təsəvvür etmək mümkün olsun.

Məsələn:

“Bütün qu quşları ağdır.”

Elmi cəhətdən test edilə biləndir.

Çünki:

“Qara qu quşu tapdım.”

desən, nəzəriyyə problemlə üzləşir.

Amma belə bir iddia:

“Kainatda görünməz bir qüvvə var və o, hər şeyi idarə edir.”

çox problemli ola bilər. Çünki həmin iddianı hansı müşahidənin yanlış çıxara biləcəyini müəyyən etmək mümkün deyilsə, onu Popper mənasında elmi nəzəriyyə kimi qiymətləndirmək çətinləşir