Zaman bizim icazəmizi gözləmir!!!

Per Pettersonun “Zamanın axınını lənətləyirəm” romanı ilk baxışda sakit və hətta bir qədər ağır görünə bilər, amma əslində zaman, peşmanlıq, ana–oğul münasibəti və insanın həyatının istədiyi kimi alınmaması haqqında çox güclü romandır.Kitab nə haqqındadır? — spoylersizHadisələr əsasən 1989-cu ildə keçir. Baş qəhrəman 37 yaşlı Arvid Jansendir. Həyatının bir neçə dayağı eyni vaxtda dağılır: 15 illik evliliyi sona yaxınlaşır, anasına ağır xəstəlik diaqnozu qoyulur, gəncliyində inandığı kommunist ideallar isə Berlin divarının süqutu ilə simvolik olaraq çökür.

The New Yorker +1Anası doğulduğu Danimarkaya gedir. Arvid də onun ardınca gedir. Orada keçmişi — uşaqlığını, anası ilə münasibətini, həyat yoldaşı ilə tanışlığını, gənclik ideallarını və verdiyi qərarları — yenidən düşünməyə başlayır.Yəni romanın əsas sualı “nə baş verəcək?” deyil.Əsas sual budur:“Mən necə oldu ki, bu nöqtəyə gəlib çıxdım?”Kitabın 7 əsas fikri1. Zaman bizim icazəmizi gözləmir.Romanın ən güclü ideyası budur. İnsan düşünür ki, hələ vaxt var: anama sonra deyərəm, münasibətimi sonra düzəldərəm, özümü sonra dəyişərəm.Amma bir gün görür ki, illər keçib.Norveç Milli Ensiklopediyasının əsərə verdiyi şərhdə də məhz bu vurğulanır: həlledici anlar yanımızdan keçib gedir və insan diqqətli olmasa, həyat özü də sadəcə axıb keçir.

Store norske leksikon2. Ən çox sevdiyimiz insanlarla bəzən ən vacib sözləri danışa bilmirik.Arvid anasını sevir. Anası da onu sevir. Amma onların arasında qəribə bir məsafə var.Bu, sevginin olmamasından deyil — sevginin ifadə edilə bilməməsindən yaranır.Nordic Council romanı mükafatlandırarkən Pettersonun məhz insanların bir-birinə deməsi ən vacib olan şeyləri deməyin nə qədər çətin olduğunu poetik və sakit dillə göstərməsini xüsusi qeyd edib.

Bu fikir məncə kitabın ürəyidir.3. Valideynimizi çox gec insan kimi görməyə başlayırıq.Uşaq üçün ana sadəcə “ana”dır.Amma yaşlandıqca anlayırsan ki, o da səndən əvvəl yaşamış, arzuları olmuş, səhvlər etmiş, məyus olmuş, qorxmuş ayrıca bir insandır.Arvidin anasına baxışında da bu dəyişiklik baş verir.Və burada çox ağır bir həqiqət ortaya çıxır:Bəzən valideynimizi həqiqətən tanımağa başladığımız zaman onu itirməyə yaxın oluruq.4. Düzgün niyyət düzgün qərar demək deyil.Gənc Arvid kommunist ideallarına inanaraq universiteti buraxıb fəhlə olmağa qərar verir. Öz gözündə bu, prinsipial və mənəvi seçimdir.Anası isə buna çox ağır reaksiya verir. Çünki özü fəhlə kimi işləyərək oğlunun təhsil alması üçün zəhmət çəkib.

Burada Petterson maraqlı paradoks yaradır:Arvid anasının həyatına hörmət etmək üçün onun həyatını seçir; anası isə məhz oğlunun onun həyatını təkrarlamasını istəmir.Bu, kitabın ən düşündürücü konfliktlərindən biridir.5. İnsan bəzən ideologiyanın arxasında özünü axtarır.Kommunizm romanda sadəcə siyasət deyil.Arvid gəncliyində ideologiya vasitəsilə özünə cavab tapmağa çalışır:“Mən kiməm?”“Hansı tərəfdəyəm?”“Həyatımı necə yaşamalıyam?”1989-cu ildə Berlin divarı yıxılanda isə təkcə siyasi sistem sarsılmır — Arvidin gəncliyində qurduğu mənalar sistemi də sarsılır.

Beləliklə, şəxsi həyatla tarix paralel gedir:Berlin divarı dağılır.Evlilik dağılır.Ana ölümə yaxınlaşır.Gənclik idealları dağılır.Və Arvid ortada qalır.6. Peşmanlığın ən ağır forması etdiklərimiz deyil, etmədiklərimizdir.Roman boyunca Arvid keçmişə qayıdır.Amma keçmişi dəyişmək mümkün deyil.İnsan müəyyən yaşa çatanda “nə etdim?” sualından daha ağrılı bir sualla qarşılaşa bilər:“Nə edə bilərdim, amma etmədim?”Bu baxımdan roman ölüm haqqında olduğu qədər yaşanmamış həyat haqqındadır. Əsərin tənqidlərində də Arvidin həyatının mühüm dönüm nöqtələrinə və onları dəyişmək imkanlarına sonradan baxmasının romanın emosional ağırlığını yaratdığı vurğulanır.

Yetkin olmaq yaş məsələsi deyil.Arvid 37 yaşındadır. Evlidir, uşaqları var.Amma emosional olaraq hələ də anasının qarşısında müəyyən mənada uşaqdır.Bu çox real psixoloji müşahidədir:İnsan 40 yaşında da anasının yanında 15 yaşındakı özünə çevrilə bilər.Los Angeles Times da romanı ana ilə oğul arasında illərlə yığılan, sevginin mövcud olduğu, amma ünsiyyətin çatmadığı boşluqlar üzərində qurulan əsər kimi xarakterizə edir.

Bəs kitabın adı nə deməkdir?“Zamanın axınını lənətləyirəm” adı təsadüfi deyil. İngilis nəşrinin adı I Curse the River of Time, orijinalı isə Jeg forbanner tidens elvdir.Ad Mao Zedunun bir şeirindəki ifadədən götürülüb.

Amma romanda siyasi mənadan daha böyük məna qazanır.Zaman çay kimidir.Onu saxlaya bilmirsən.Geriyə üzə bilmirsən.Eyni sudan ikinci dəfə keçə bilmirsən.Arvidin faciəsi də budur: o keçmişə baxaraq həyatının harada dəyişdiyini anlamağa çalışır, amma anlamaq dəyişdirmək demək deyil.Bu kitab sənə nə verəcək?Əgər diqqətlə oxusan, məncə kitab səni öz həyatın haqqında bir neçə narahat, amma faydalı sual verməyə məcbur edəcək:“Mənim həyatımda deməli olduğum, amma demədiyim nə var?”“Valideynlərimi valideyn kimi yox, ayrıca insanlar kimi nə qədər tanıyıram?”“İllər əvvəl verdiyim hansı qərarlar bugünkü məni yaradıb?”“Hansı arzularım həqiqətən mənimdir, hansıları vaxtilə qəbul etdiyim fikirlərdir?”və ən vacibi:“Beş-on il sonra bugünkü həyatıma baxanda nəyə görə peşman olacağam?”Mən bu romanı bir cümlə ilə belə ifadə edərdim:İnsan zamanın keçməsinə görə deyil, zaman keçərkən bəzi şeylərin qiymətini anlamadığına görə onu lənətləyir.Bu fikri yadda saxlayaraq kitabı oxusan, Arvidin anası ilə olan səhnələri və keçmişə sıçrayışları tamam başqa gözlə görəcəksən.