Ortaq məqsədin itməsi…by İbn Xəldun

İbn Xəldunun Müqəddimədəki yanaşmasını əsas götürsək, bir cəmiyyətin və dövlətin tənəzzülünü göstərən əsas səbəbləri belə ümumiləşdirmək olar. Qeyd edim ki, bunlar sosial mediada yayılan “İbn Xəldunun 10 maddəsi” kimi sözbəsöz sitat deyil; onun nəzəriyyəsinin xülasəsidir:

Ədalətin zəifləməsi və zülmün artması — insanların malına, əməyinə və hüquqlarına müdaxilə cəmiyyətin istehsal həvəsini öldürür.

İdarəçilərin dəbdəbəyə aludə olması — hakim təbəqə rahatlıq və israfa öyrəşdikcə əvvəlki intizamını itirir.

Vergilərin həddindən artıq artırılması — ağır vergi iqtisadi fəaliyyəti və sahibkarlıq həvəsini azaldır.

Dövlət xərclərinin şişməsi — dəbdəbəli həyat və böyüyən idarəetmə aparatını saxlamaq getdikcə çətinləşir.

Korrupsiya və şəxsi maraqların üstün gəlməsi — dövlət ümumi mənafedən çox hakim qrupların mənafeyinə xidmət etməyə başlayır.

Əsabiyyənin zəifləməsi — İbn Xəldunun ən mühüm anlayışıdır. İnsanları birləşdirən həmrəylik, birlik və ortaq məqsəd hissi yox olur.

Hakimiyyətlə xalqın arasının açılması — idarə edən təbəqə cəmiyyətin real həyatından uzaqlaşır.

Əmək və istehsal ruhunun zəifləməsi — rahat həyat nəsillər keçdikcə zəhmətkeşlik və mübarizə qabiliyyətini azaldır.

Dövlətin iqtisadiyyata həddindən artıq müdaxiləsi — hökmdarın və dövlətin özü ticarətdə rəqibə çevriləndə adi tacir və istehsalçı sıxışdırılır.

Ordunun və müdafiə qabiliyyətinin zəifləməsi — əvvəl dövləti quran döyüşkən nəsillərin yerini rahatlığa alışmış nəsillər tutur.

Hakimiyyətin getdikcə daha avtoritarlaşması — hökmdar əvvəl onu hakimiyyətə gətirən qrupları kənarlaşdıraraq hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirir.

Qorxu və məcburiyyətin artması — insanların təşəbbüskarlığı və ictimai məsuliyyət hissi zəifləyir.

Elit təbəqənin mənəvi aşınması — dövlət idarəçiliyində xidmət düşüncəsini şəxsi sərvət və status arzusu əvəz edir.

Nəsillərin xarakterinin dəyişməsi — qurucu nəsil çətinlik görür, sonrakı nəsillər hazır rifahı miras alır və onu yaradan səbəbləri unudur.

Cəmiyyətin ortaq məqsədini itirməsi — insanlar “biz” düşüncəsindən uzaqlaşıb yalnız fərdi və qrup maraqlarını qorumağa başlayırlar.

Mənə görə ən betəri, cəmiyyətin ortaq məqsədini itirməsidir.