Sokratın sual-cavab yanaşması, yəni Sokratik metod, bir fikri qarşı tərəfə hazır şəkildə öyrətməkdən çox, suallar vasitəsilə həmin insanın öz düşüncəsindəki boşluqları görməsinə kömək etməkdir.

Sokratın əsas “silahı” cavab yox, düzgün sual idi.

1. Əsas mexanizm necə işləyir?

Tutaq ki, kimsə deyir:

“Cəsarət qorxmamaqdır.”

Sokrat dərhal “yanılırsan” deməzdi. Soruşardı:

Sokrat: Heç qorxmayan insan həmişə cəsurdur?
Adam: Yəqin ki, bəli.
Sokrat: Bəs təhlükəni anlamadığı üçün qorxmayan axmaq insan necə? O da cəsurdur?
Adam: Hmm… yox, ola bilər ki, sadəcə təhlükəni anlamır.
Sokrat: Deməli, cəsarət sadəcə qorxmamaq deyil?
Adam: Görünür, deyil.

Burada Sokrat qarşı tərəfə “düzgün cavabı” vermədi. Suallarla ilkin tərifin kifayət etmədiyini göstərdi.

2. Sokratın məşhur yanaşması: “Sən əminsən?”

Sokrat çox vaxt insanın istifadə etdiyi anlayışı dəqiqləşdirirdi.

Məsələn:

“Ədalət hər kəsə layiq olduğunu verməkdir.”

Sokrat soruşa bilər:

— Bəs düşmənin sənə silahını etibar edib. Sonra onun ağlını itirdiyini öyrənirsən. Silahı ona qaytarmaq ədalətlidirmi?

Adam:

— Yox, çünki özünə və başqalarına zərər verə bilər.

Sokrat:

— Deməli, “insana ona aid olanı qaytarmaq” həmişə ədalətli deyil?

Beləliklə, əvvəlcə çox aydın görünən tərifdə problem ortaya çıxır.

Bu yanaşmanın məqsədi insanı utandırmaq yox, anlayışın özünü daha dəqiq formalaşdırmaqdır.

Sokrat üçün ən təhlükəli vəziyyət yanlış biliyə sahib olmaq və onun doğru olduğuna əmin olmaqdır.

4. Sokratik metodun mərhələləri

Sadələşdirərək belə təsəvvür edə bilərik:

1. İddia

“Pul insanı xoşbəxt edir.”

↓

2. Dəqiqləşdirici sual

“Xoşbəxtlik deyəndə nəyi nəzərdə tutursan?”

↓

3. Nümunə

“Bəs çox pulu olub, amma dostu olmayan insan?”

↓

4. İstisna

“Deməli, pul təkbaşına kifayət etmir?”

↓

5. Ziddiyyətin üzə çıxarılması

“Onda ilkin fikrini dəyişmək lazımdır?”

↓

6. Daha dəqiq fikir

Məsələn:

“Pul xoşbəxtlik üçün müəyyən şərtləri təmin edə bilər, amma təkbaşına xoşbəxtliyin səbəbi deyil.”

Sokratın əsas məqsədi nə idi?

Ən maraqlı tərəf budur: Sokrat qarşısındakını məğlub etməyə çalışmırdı.

Əsas məqsəd:

“Sən səhvsən.”

demək yox,

“Gəlin görək, sənin fikrin həqiqətən nə qədər möhkəmdir.”

demək idi.

Bu səbəbdən Sokratik suallar adətən belə olur:

• Bunu nə ilə əsaslandırırsan?
• Bu sözlə nəyi nəzərdə tutursan?
• Həmişə belədir?
• Əks nümunə mümkündürmü?
• Bu fikrin nəticəsi nədir?
• Əgər bu doğrudursa, onda başqa bir halda nə baş verməlidir?
• Sənin dediyin iki fikir bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etmir?
• Bunu bildiyini necə bilirsən?

Sonuncu sual xüsusilə güclüdür:

“Bunu bildiyini necə bilirsən?”

Çünki insanı artıq fikrin özündən çıxarıb öz biliyinin əsaslarına baxmağa məcbur edir.